बिज्ञापन

बिज्ञापन

राजीनामा एउटा कागजमा लेखिएको निर्णय मात्र होइन, कहिलेकाहीँ त्यो मनभित्रको लामो यात्राको अन्तिम अभिव्यक्ति पनि हुन्छ। कर्मचारीले वर्षौँ आफ्नो समय, श्रम, ज्ञान र ऊर्जा राज्यलाई समर्पण गरेको हुन्छ। त्यसैले उसको जागिरसँग तलब मात्र जोडिएको हुँदैन,सेवाको सुरक्षा, पेन्सन, सामाजिक सम्मान, परिवारको भविष्य, वृत्तिविकास र आफ्नो योगदानको मूल्याङ्कन पनि जोडिएको हुन्छ।
जब सेवा अवधि, उमेरहद, पेन्सन वा अवकाशसम्बन्धी व्यवस्थामा अनिश्चितता देखिन्छ, कर्मचारीले स्वाभाविक रूपमा प्रश्न गर्छ-
“मेरो भोलि के हुन्छ?”
यही भविष्यप्रतिको अनिश्चितता राजीनामाको एउटा महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक कारण बन्न सक्छ। तर यहाँ एउटा गहिरो प्रश्न उठ्छ- माथि पनि बेचैनी, बीचमा पनि अन्योल र तल पनि भविष्यको चिन्ता देखिन्छ भने समस्या व्यक्तिमा मात्र छ कि व्यवस्थाको ऐनामा पनि केही देखिँदैछ?

निजामती कर्मचारी राज्यका मालिक होइनन्, उनीहरू नागरिक र राज्यबीचका सेतु हुन्। नागरिकले सरकारी कार्यालयमा पुग्दा कर्मचारीसँगै राज्यलाई भेट्छ। एउटा सानो सिफारिस, एउटा प्रमाणपत्र, एउटा फाइल, एउटा निर्णय,यी सामान्य कागजजस्ता देखिए पनि नागरिकका लागि तिनको ठूलो अर्थ हुन सक्छ। त्यसैले कर्मचारीको व्यवहारमा राज्यको अनुहार देखिन्छ। एउटा मुस्कानले नागरिकको दुःख हल्का पार्न सक्छ, एउटा अनावश्यक ढिलाइले उसको भरोसा कमजोर बनाउन सक्छ।

यसकारण निजामती सेवाको मूल भावना सरल सेवा, निष्पक्ष निर्णय, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र मानवीय व्यवहार हुनुपर्छ,राज्यले कर्मचारीको अधिकार र भविष्यको सुरक्षा गर्नुपर्छ, कर्मचारीले पनि नागरिकप्रतिको आफ्नो कर्तव्य बिर्सनु हुँदैन। कुनै पनि संस्था भवन, फाइल र नियमले मात्र चल्दैन। त्यसलाई चलाउने मानिसको मनोबलले हो।
सरुवा आवश्यक प्रशासनिक प्रक्रिया हो, तर त्यो दण्ड वा पुरस्कारको औजार बन्नु हुँदैन। बढुवा पनि केवल वरिष्ठताको आधारमा होइन, क्षमता, अनुभव, नेतृत्व, इमानदारी र कार्यसम्पादनको उचित मूल्याङ्कनमा आधारित हुनुपर्छ।

राजनीतिक नेतृत्व लोकतन्त्रको आवश्यक अंग हो। कर्मचारीतन्त्र राज्यको स्थायी प्रशासनिक संयन्त्र हो। यी दुईबीच स्वस्थ सम्बन्ध आवश्यक छ। सरकार परिवर्तन हुन्छ, तर प्रशासनले राज्यको निरन्तरता बोकेर हिँड्नुपर्छ। त्यसैले कर्मचारीले कानुनअनुसार सही निर्णय गर्दा संस्थागत सुरक्षा पाउने वातावरण आवश्यक छ। संरक्षणको अर्थ गलत काममा संरक्षण होइन।संरक्षण भनेको सही काम गर्दा डराउन नपर्ने वातावरण हो। यदि कर्मचारीले हरेक निर्णयमा अनावश्यक दबाब वा भविष्यको जोखिम महसुस गर्न थाल्यो भने प्रशासनमा जिम्मेवारीबाट पन्छिने प्रवृत्ति जन्मिन सक्छ। त्यसले अन्ततः राज्यलाई नै कमजोर बनाउँछ।

नयाँ कर्मचारी नियुक्त गर्न सकिन्छ, तर दशकौँको अनुभव तुरुन्तै निर्माण गर्न सकिँदैन।तर यसको अर्थ पुरानो पुस्ताले सधैँ ठाउँ छोड्नु हुँदैन भन्ने होइन। नयाँ पुस्ता आउनुपर्छ, नयाँ प्रविधि आउनुपर्छ, नयाँ सोच र नयाँ ऊर्जा प्रशासनमा प्रवेश गर्नुपर्छ।त्यसैले सही बाटो पुस्तान्तरण हो, पुस्ता विस्थापन होइन।

पुरानो पुस्ताको अनुभव,नयाँ पुस्ताको ऊर्जा,र दुवैबीच ज्ञानको पुल यही हुन सक्छ स्वस्थ प्रशासनको सुन्दर बाटो। प्रशासनको चर्चा गर्दा हामी प्रायः सचिव, सहसचिव र उपसचिवको नाम लिन्छौँ। तर नागरिकको दैनिक जीवनसँग सबैभन्दा नजिक हुने कर्मचारी तल्लो तहमा छन्। दर्ता गर्ने, कागज जाँच्ने, सिफारिस बनाउने, फाइल अघि बढाउने र सेवाग्राहीसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने कर्मचारीले नै नागरिकलाई राज्यको पहिलो अनुभव दिन्छन्। त्यसैले प्रशासन सुधारको यात्रा माथिबाट मात्र सुरु हुँदैन। तल्लो तहको कर्मचारीको सम्मान, मनोबल र कार्यवातावरण सुधार्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। राम्रो कार्यस्थल खोज्नु, सुरक्षित वातावरण चाहनु वा आफ्नो करियरका लागि राम्रो अवसर खोज्नु स्वाभाविक हो। तर निजामती सेवामा व्यक्तिगत सुविधा र राष्ट्रहितबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

सुविधाजनक ठाउँमा पुग्न पैसा, पहुँच, राजनीतिक दबाब वा व्यक्तिगत सम्बन्ध प्रयोग गरिन्छ भने यसले निष्पक्षता र समान अवसरलाई कमजोर बनाउँछ। राम्रो ठाउँ खोज्नु गलत होइन,तर राम्रो ठाउँ पाउन प्रणालीलाई गलत बाटोमा लैजानु राष्ट्रसेवाको धर्म होइन।राष्ट्रसेवाको सुन्दर अर्थ त्यहाँ प्रकट हुन्छ जहाँ कर्मचारीले आफूलाई सोध्छ-“मलाई कहाँ सुविधा हुन्छ?” मात्र होइन,“मेरो सेवा अहिले कहाँ आवश्यक छ?”

सरकारको पहिलो प्रश्न केवल “राजीनामा कसरी रोक्ने?” होइन, अझ गहिरो प्रश्न हुनुपर्छ-“राजीनामा दिनुपर्ने मनस्थिति किन बन्यो?” यदि कारण कानुनी अनिश्चितता हो भने स्पष्ट नीति चाहिन्छ। यदि कारण मनोबलको कमी हो भने प्रशासनिक सुधार चाहिन्छ। यदि राजनीतिक हस्तक्षेप हो भने संस्थागत सुरक्षा चाहिन्छ। यदि सरुवा र बढुवा अपारदर्शी छन् भने निष्पक्ष प्रणाली चाहिन्छ। अर्थात् राजीनामाको उपचार केवल राजीनामा रोक्नु होइन, राजीनामा जन्माउने कारणलाई बुझ्नु हो।

आजको नेपाललाई न धेरै कर्मचारी चाहिन्छ, न कम कर्मचारी।आज नेपाललाई चाहिन्छ:

• सफा स्वच्छ र स्वस्थ प्रशासन
• सही ठाउँमा सही व्यक्ति,
• सही व्यक्तिलाई सही जिम्मेवारी,
• पारदर्शी सरुवा र बढुवा,
• कानुनी स्थिरता,
• काम गर्ने स्वतन्त्रता,
• निष्पक्ष मूल्याङ्कन,
• आधुनिक र प्रविधिमैत्री प्रशासन,
• अनुभवी पुस्ताको सम्मान,
• नयाँ पुस्ताको अवसर,
• र नागरिकप्रतिको अटुट उत्तरदायित्व।

प्रशासन सुधार भनेको कर्मचारी घटाउनु मात्र होइन। योग्य कर्मचारीलाई टिकाउने, सही व्यक्तिलाई सही जिम्मेवारी दिने र नागरिकलाई प्रभावकारी सेवा दिने वातावरण निर्माण गर्नु पनि प्रशासन सुधार हो। त्यसैले आजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न केवल“कति कर्मचारीले राजीनामा दिए?” होइन-“किन उनीहरूले राज्यको स्थायी सेवाभित्र आफ्नो भविष्य देख्न छोड्दैछन्?”

यस प्रश्नको उत्तर इमानदारीपूर्वक खोज्न सके राजीनामाको चुनौतीलाई प्रशासन सुधारको सुन्दर अवसरमा बदल्न सकिन्छ।
राज्यले कर्मचारीलाई विश्वास, सुरक्षा र सम्मान दिनुपर्छ। कर्मचारीले राज्यलाई सफा स्वच्छ र स्वस्थ जनसेवा दिनुपर्छ।
किनकि निजामती सेवा केवल कार्यालय होइन,केवल फाइल होइन,केवल तलब होइन।यो नागरिकको आशा र राज्यको जिम्मेवारीबीच बनेको एउटा सेतु हो।
सेतु बलियो भयो भने नागरिकको भरोसा बलियो हुन्छ,नागरिकको भरोसा बलियो भयो भने राज्य बलियो हुन्छ।
त्यसैले आजको आवश्यकता कर्मचारी र सरकारबीच दूरी बढाउनु होइन,
विश्वासको पुल अझ बलियो बनाउनु हो।यही पुलबाट सुशासन, निष्पक्षता र समृद्ध नेपालको यात्रा अघि बढ्न सक्छ।
हामी प्रायः पैसा, सम्मान, सुविधा र सहजता बढी भएको ठाउँलाई नै “राम्रो ठाउँ” ठान्ने गर्छौँ। तर वास्तवमै राम्रो ठाउँ भनेको के हो? “राम्रो” भन्ने हाम्रो परिभाषाभित्र कतै हामी आफैँ त चुकिरहेका छैनौँ? यो प्रश्न हामीले गम्भीरतापूर्वक सोच्न आवश्यक छ। राम्रो ठाउँ होइन, सही ठाउँ रोजौँ
सबैलाई सुगम ठाउँ चाहिन्छ, दुर्गम ठाउँमा जान सहजै को तयार हुन्छ र? तर राष्ट्रसेवाको अर्थ सधैँ सुविधा खोज्नु मात्र होइन, आवश्यकता भएको ठाउँमा आफूलाई समर्पित गर्नु पनि हो।
हाम्रो “आफ्नो मान्छे राम्रो ठाउँमा जाओस्” भन्ने पुरानो मनोवृत्ति र संस्कारले नै कतिपय अवस्थामा राज्यका महत्वपूर्ण ठाउँहरू कमजोर बनाउँदै लगेको छ। त्यसैले अब राम्रो ठाउँको खोजीभन्दा सही ठाउँको जिम्मेवारी रोज्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
सरुवा वा राजीनामा मात्र समस्याको अन्तिम समाधान होइन। कतिपय अवस्थामा हामीले ठाउँ बदल्नुभन्दा पहिले आफ्नै सोच, संस्कार र कार्यशैली बदल्नुपर्छ। आफूलाई असहज लाग्ने ठाउँमा पनि इमानदारीपूर्वक सेवा गर्न सक्नु नै नैतिकताको वास्तविक परीक्षा हो।
हामीले आफैँलाई सोधौँ-“म सधैँ सुविधा भएको ठाउँ मात्र किन खोज्छु?”
“मेरो उपस्थितिको सबैभन्दा बढी आवश्यकता कहाँ छ? “मेरो निर्णयले मेरो सुविधा मात्र बढाउँछ कि राष्ट्रको हित पनि गर्छ?”
पुराना सोच र सुविधामुखी संस्कारलाई अब विस्तारै त्याग्नैपर्छ। यदि परिवर्तनका लागि राजीनामा नै दिनुपर्ने अवस्था आउँछ भने त्यो पनि व्यक्तिगत सुविधाका लागि होइन, मूल्य, नैतिकता र राष्ट्रहितका लागि हुनुपर्छ।

राष्ट्रसेवा भनेको राम्रो ठाउँ खोज्नु होइन,आफू पुगेको ठाउँलाई राम्रो बनाउनु हो। आफू जहाँ पुगे पनि त्यहाँको सेवामा इमानदारीपूर्वक उत्कृष्टता ल्याउनु नै वास्तविक राष्ट्रसेवा हो।

अन्तमा जब कर्मचारीको हित र राष्ट्रहितबीच सन्तुलन कायम हुन्छ, तब मात्र निजामती सेवा बलियो, विश्वसनीय र जनमुखी बन्न सक्छ। इमानदार कर्मचारी, निष्पक्ष प्रणाली र सेवामुखी प्रशासन-यिनै तीन आधारले समृद्ध र सुशासित नेपालको निर्माण गर्न सकिन्छ।